Jak działa szyfr ułamkowy?
W szyfrze ułamkowym każdą literę zapisujemy jako ułamek. Alfabet dzielimy na ponumerowane grupy, a następnie:
- licznik (liczba nad kreską) to pozycja litery w grupie,
- mianownik (liczba pod kreską) to numer grupy.
Najczęściej używany klucz to pięć grup polskiego alfabetu bez Q, V i X: ABCDE · FGHIJ · KLMNO · PRSTU · WYZ. Między ułamkami wpisujemy dowolne znaki działań (+, −, ×, :) — szyfrogram wygląda wtedy jak zadanie z matematyki i nie zdradza od razu, że to wiadomość.
Przykład krok po kroku: PLĄS
- P to pierwsza litera czwartej grupy (PRSTU) → 1/4.
- L to druga litera trzeciej grupy (KLMNO) → 2/3.
- Ą zapisujemy jak A — pierwsza litera pierwszej grupy → 1/1.
- S to trzecia litera czwartej grupy → 3/4.
Szyfrogram: 1/4 × 2/3 − 1/1 + 3/4. Przy odczycie znaki działań pomijamy — liczą się tylko ułamki.
Warianty klucza
Szyfr ułamkowy ma wiele odmian różniących się podziałem alfabetu, a więc i mianownikami:
- grupy po 5 liter — ABCDE, FGHIJ, KLMNO, PRSTU, WYZ (wersja z Poradnika harcerskiego),
- 4 grupy po 6 liter — ABCDEF, GHIJKL, ŁMNOPR, STUWYZ (z literą Ł; wtedy T to 2/4),
- pełny alfabet łaciński — ABCDE, FGHIJ, KLMNO, PQRST, UVWXYZ (wersja z „Księgi szyfrów” CDW).
Spotyka się też podziały na 3, 6, 8 czy 12 grup. Możesz wpisać własny klucz — grupy liter oddziel myślnikami. Ważne, by nadawca i odbiorca używali tego samego podziału.
Pomysły na zajęcia
- Zapisz szyfrogram „piętrowo” na tablicy jako długie działanie — niech zastępy „policzą” wynik, czyli odczytają hasło.
- Ukryj klucz: podaj tylko pierwszą i ostatnią literę każdej grupy.
- Połącz z innymi szyframi: odczytany wyraz może być kluczem do szyfru GA-DE-RY-PO-LU-KI na kolejnym punkcie.
Często zadawane pytania
Co oznacza licznik, a co mianownik w szyfrze ułamkowym?
Licznik to pozycja litery w jej grupie, a mianownik — numer grupy. W kluczu ABCDE-FGHIJ-KLMNO-PRSTU-WYZ litera R to 2/4: druga litera czwartej grupy.
Po co znaki działań między ułamkami?
Dla zmylenia — wiadomość wygląda jak zadanie matematyczne. Przy odczytywaniu znaki działań się pomija.
Jak zapisać polskie litery?
Jeśli litery nie ma w kluczu, zapisujemy ją jak literę bez ogonków (Ą jak A, Ś jak S). W wariancie 4 grup po 6 liter Ł ma własne miejsce: 1/3.
Dlaczego ten sam wyraz daje różne ułamki w różnych źródłach?
Bo istnieje kilka podziałów alfabetu na grupy. Przed grą ustalcie, którego klucza używacie — w szyfratorze można go wybrać lub wpisać własny.